Lezing ‘De kunstenaars van de Jan Steenzolder’
In 2018 kwam Theo de Feyter te wonen en te werken in een atelier aan de Tweede Jan Steenstraat in de Amsterdamse wijk 'De Pijp'. Dat atelier stond bekend als de ‘Jan Steenzolder’, omdat het was gevestigd op een voormalige hooizolder. Het is nog steeds een kunstenaarswerkplaats, al meer dan 120 jaar dus, te beginnen met Leo Gestel, Jan Sluijters en Piet Mondriaan – de schilders van het luminisme, een modernistische richting in de Nederlandse kunst, verwant aan het fauvisme.
Later werkten onder andere Willem den Ouden, Jan Mensinga en Peter Vos op de Jan Steenzolder. De Feyter kende de verhalen wel; met name de tumultueuze beginperiode werd door meerdere kunsthistorici beschreven. De geschiedenis begon echter pas echt voor hem te leven toen hij allerlei voorwerpen vond die hadden toebehoord aan de vorige bewoners.
De lezing concentreert zich op die beginperiode en op de vraag hoe het mogelijk is dat voorwerpen 120 jaar overleven in dezelfde ruimte. Ook de verhouding van de vernieuwers tot de in die tijd al eerbiedwaardige vereniging Arti et Amicitiae komt ter sprake.
In 1904 huurde Leo Gestel de hooizolder als atelier en maakte er een ontmoetingsplaats van – een ‘broedplaats’ avant la lettre. Hij verzamelde een rijk gevarieerd gezelschap om zich heen dat bestond uit kunstenaars, musici, wetenschappers, journalisten en verzamelaars. De schilders onder hen, zoals Mommie Schwarz, Else Berg, Jaap Weyand, John Rädecker en vele anderen, zetten zich af tegen de heersende impressionistische scholen. Na hun luministische periode zouden zij niet veel later de Bergense School vormen, de belangrijkste vooroorlogse expressionistische groep in Nederland.
De kunstenaars van de Jan Steenzolder probeerden niet alleen de kunst te vernieuwen, maar ook bestaande kunstenaarsverenigingen, zoals Sint Lucas en Arti et Amicitiae. De artistieke tegenstelling van die dagen culmineerde in de strijd tussen ‘de bruinen’ en ‘de blauwen’: kunstenaars met respectievelijk een traditioneel en een modern palet. Die strijd scheurde de verenigingen uiteen; nieuwe werden opgericht.
Ook schrijvers, onder wie Nescio, lieten zich uit over de Jan Steenzolder en haar rol in de ontwikkeling van de moderne kunst. Op de zolder bleef een aantal schilderijen achter dat deze strijd illustreert, waaronder een grote schildering die Leo Gestel in 1916 maakte voor een feest in Arti.
Tegen die tijd was de strijd grotendeels beslecht en waren meerdere luministen van het eerste uur lid geworden van Arti, zij het meestal als leden zonder stemrecht. Zij bleven daarmee de moderne jongens en meisjes.
--
Praktische informatie
Theo de Feyter
Het huis van de kunstenaars. De schilders van de Jan Steenzolder.
Uitgeverij Waanders, Zwolle, 2026.
--
Meer informatie
Zie ook: Ronald Ruseler, Het atelier als vrijplaats, of een gesprek met Theo de Feyter, in Articula 34 (oktober 2025), p. 2–4.
Tentoonstelling
Theo de Feyter – De Jan Steenzolder
Museum Belvédère, Heerenveen
20 juni t/m 20 september 2026
Een installatie bestaande uit tekeningen, voorwerpen en poppen.
Beeld: De Spaanse kroeg in Arti, Panorama 7.3.1916
--
De Arti Shuffle is een publiek toegankelijk programma in kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae waarin beeldende kunst, performances, muziek, literatuur en film samenkomen.
In samenwerking met Arti-leden en externe makers ontstaat telkens een verrassend en veelzijdig programma dat nieuwe verbindingen legt, een breed publiek aantrekt en de sociëteit nieuwe energie geeft.
