Herodotus en de patronen van de geschiedenis

Herodotus wordt vaak de ‘vader van de geschiedenis’ genoemd – maar hij schreef een ander soort geschiedenis dan tegenwoordig. In een serie korte lezingen en een gesprek onderzoeken we hoe Herodotus betekenis geeft aan de geschiedenis door het denken in patronen, en wat zijn geschiedwerk ons vandaag nog te zeggen heeft.

Herodotus (vijfde eeuw v.Chr.) wordt met recht de ‘vader van de geschiedenis’ genoemd, maar zijn geschiedenis is wel een andere dan de onze. Proberen moderne historici zo precies mogelijk te achterhalen wat er (echt) gebeurd is, hun antieke vakbroeders stonden zichzelf meer vrijheden toe. Zo ‘citeren’ zij naar hartenlust de woorden van hun historische personages, ook al kunnen zij die vaak met geen mogelijkheid gehoord of gelezen hebben. Een andere eigenschap is het denken in patronen.

Nu ontkomt natuurlijk geen enkele historicus aan een vorm van ‘enplotment’, zoals de geschiedfilosoof Hayden White heeft laten zien, maar het denken in patronen zat Herodotus in het bloed. Als een mens, stad, of volk te veel macht krijgt, zullen de goden deze doorbreking van het evenwicht onmiddellijk porberen te herstellen door diezelfde mens ten onder te laten gaan. Dit thema van de veranderlijkheid van het menselijk lot is maar een van de vele patronen die steeds weer in de Historiën opduiken en waardoor Herodotus zijn geschiedverhaal tot een fascinerende en ook leerzame ervaring maakt, zij het dat hij niet echt zeker was of zijn lessen ook gehoord zouden worden.

Tijdens deze avond staan de patronen in Herodotus’ Historiën centraal. Na een inleiding door Rens Bod over het denken in patronen laten twee experts zien hoe we deze ‘vader van de geschiedenis’ vandaag kunnen (her)lezen. Irene de Jong bespreekt de verteltechniek en structuur van Herodotus’ werk. Mathieu de Bakker gaat in op de speeches en gesprekken die Herodotus inlast en laat zien hoe de verschillende ‘stemmen’ die aan het woord komen gezag claimen – of juist ondermijnen. Moderator Luuk Huitink leidt het gesprek en nodigt uit tot discussie met het publiek over de vraag wat Herodotus’ manier van geschiedschrijven ons vandaag nog te zeggen heeft.

Sprekers

Mathieu de Bakker is universitair docent Grieks aan de UvA en een specialist op het gebied van de Griekse geschiedsschrijving. Hij heeft onder meer publicaties over mythe en waarheid in Herodotus en over de rol van emoties in de antieke literatuur op zijn naam staan. Recentelijk publiceerde hij de monografie Speech, Narrative, and Authority in Herodotus’ Histories (de Gruyter-Brill 2026).

Rens Bod is hoogleraar digital humanities en de geschiedenis van de geesteswetenschappen aan de UvA. Hij doet onderzoek naar patronen in taal, muziek, kunst, literatuur en geschiedenis. Daarnaast onderzoekt hij de geschiedenis van het zoeken naar patronen en principes door (geestes)wetenschappers zelf, bijvoorbeeld in Een wereld vol patronen: De geschiedenis van kennis (Prometheus 2019).

Luuk Huitink is hoogleraar Griekse en Latijnse literatuur aan de UvA. Hij beweegt zich op het snijvlak van taalkunde, literatuur en cognitive humanities. Hij bestudeert daarbij onder meer hoe de Grieken en Romeinen de wereld om zich heen begrepen, bijv. in de bundel Social Psychology and the Ancient World: Methods and Applications (Leiden 2025).

Irene de Jong is professor emerita Grieks aan de UvA en een toonaangevende specialiste op het gebied van de narratologie (vertelkunde) in de Griekse literatuur. Aan haar vele publicaties voegde zij recent een narratologisch commentaar op Herodotus toe: A Narratological Commentary on Herodotus’ Histories (Cambridge University Press 2026).