Cultuurgeschiedenis en de politieke actualiteit van het nationalisme
Net zoals aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog domineert het nationalisme in 2026 de nationale en internationale politiek. Nationalisme-expert Joep Leerssen geeft in zijn recente boek Charismatic Nations een cultuurhistorische diepte-analyse van deze ideologie in al zijn mutaties en koersschommelingen. Historici Krisztina Lajosi en Eric Storm gaan met de auteur in gesprek om te zien hoe de cultuurhistorische blik ons begrip van het nationalisme in zijn hedendaagse verschijningsvorm kan aanscherpen. Yolanda Rodríguez Pérez moderert.
Het nationalisme zoals zich dat in het Europese politieke denken manifesteert heeft sinds de tijd van Napoleon enorme gedaanteveranderingen ondergaan. In zijn laatste, populistische verschijningsvorm beheerst het eens te meer het wereldtoneel, van Modi’s India tot Trumps VS, en Nederland niet uitgezonderd.
In Charismatic Nations (Cambridge University Press) analyseert Joep Leerssen het wendbare aanpassingsvermogen van deze ideologie te midden van verschuivende omstandigheden sinds 1800. Hij doet dat door te traceren hoe de natie als charismatisch principe niet alleen culturele en intellectuele ontwikkelingen inspireert (zowel in romantische kunsten en wetenschappen als in de amusementscultuur en in massamedia) maar ook politieke programma’s en ambities.
Leerssen onderkent een belangrijke troefkaart in het vermogen van het nationalisme om zich in een a-politieke (“banale”) variant te presenteren, als culturele feelgood-factor: nationale “branding” bij wereldtentoonstellingen en sportfeesten, het heldhaftige nationale verleden als spannend verhaal in romans en films, de nationale symbolen bij festivals en in het straatbeeld. Dankzij die soft power kan de natie zich in voorkomende politieke spanningen steeds opnieuw voordoen als een charismatisch ideaal in de publieke opinie. Hoe kan deze analyse van het nationalisme ons begrip van zijn hedendaagse verschijningsvormen en aantrekkingskracht verdiepen?
Sprekers
Krisztina Lajosi is senior onderzoeker en docent Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Als cultuurhistoricus gespecialiseerd in Centraal- en Oost-Europa onderzoekt zij de relatie tussen cultuur, politiek en samenleving, met bijzondere aandacht voor nationalisme, identiteit en representatie. Haar werk verbindt cultuurhistorische analyse met actuele politieke vraagstukken, en zij is daarnaast een regelmatig commentator in nationale en internationale media.
Joep Leerssen was van 1991 tot 2022 hoogleraar Europese Studies aan de UvA. Zijn cultuurhistorische kritiek van het nationale denken is bekroond met o.m. de Spinozaprijs (waarmee hij de Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe heeft gefinancierd, http://e-rn.ie) en de Madame de Staël-Award.
Eric Storm is universitair hoofddocent Europese Geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Hij is de auteur van Nationalism: A World History (Princeton 2024) en redigeerde (samen met Stefan Berger) Writing the History of Nationalism (Bloomsbury 2019). Hij publiceert ook regelmatig over Spaanse geschiedenis en de constructie van regionale identiteiten in Europa.
Yolanda Rodríguez Pérez (moderator) is universitair hoofddocent Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Ze is gespecialiseerd in Spaans-Nederlands-Engelse culturele relaties en representaties, met nadruk op de intersectie tussen literatuur, politiek, geschiedenis en natievormingprocessen. Ze is de editor van Literary Hispanophobia and Hispanophilia in Britain and the Low Countries (1550-1850) (AUP 2020).
